“معمـار بهجـای اُبـژه: نقـدی برخـودارجاعی در خـانهی شاملـو”
یکی از ویـژگیهای پـایدار و بـازتولید شونده در ساختـار اجتماعـیِ خـرده بـورژوازی، تمایل مـداوم به جـداسازی خـود از آنچه به اصطلاح «تـوده» نامیده میشود، است. این جـداسازی اغلب با اضطـراب از دست دادن مـوقعیت اجتماعـی و فرهنـگی همراه است؛ اضطـرابی که در طول تـاریخ مـدرن، بهویـژه در جوامـع در حال گـذار، به شکلهای مختلف در حوزهی هنـر و معمـاری بروز یافته است. چنین تمـایلی، فـینفسه نه غیـرمشـروع است و نه لزومـاً منفـی – چرا که هر گـروه اجتماعـی حـق دارد مـرزهای هـویتی خود را تعریف کند – اما مسئـله از آنجا آغـاز میشود که این مـرزبندی به تحقیـر آگاهـانه یا نـاخودآگاهِ همان «تـوده» منجـر شود و نوعی سلسله مـراتب ادراکـی – ارزشی را تثبیت کند.
در عرصـهی نقد معمـاری، این گـرایش معمولاً با ترکیبی از زبـان شبـه اخـلاقی و بـرتریجـویانه همراه میشود؛ زبـانی که در ظاهر به «آمـوزش» و «ارتقـا» میانـدیشد، اما در واقع از مـکانیسمهای فـاصلهگـذاری اجتمـاعی – فرهنـگی تغـذیه میکند. این زبـان، پیش از آنکه حتی فـرآیند نقد آغـاز شود، افـق ادراکـی مشترک میـان سوژه (نقـاد) و اُبـژه (اثـر معمـاری) را مسدود میکند و رابطهای نـابرابـر را جـایگـزین آن میسازد.
اصل بنیـادینی که بـاید در هر خوانش تئـوریک معمـاری حفظ شود، آن است که همهی اشیـا فارغ از جـایگاه اجتمـاعی، کارکـرد یا بار معنـاییشان در مرتبهی نخست هستـیشناختی برابرند. این «دموکـراسی ادراکـی» که ریشه در رویکـرد هستـیشنـاسی اُبـژه محـور دارد، تنها یک شعـار یا ژست تئـوریک نیست، بلکه شرط لازم برای هـر مواجههی واقعـی با اثر معمـاری است. بـیاعتنایی به این اصل، نقـد را بهجای آنکه ابـزاری برای فهم ابـژهها سازد، به مـکانیسمی برای بـازتولید تمایـزات اجتماعـی – فرهنـگی بدل میکند.
با این پیشفـرض، به پـروژهی اخیر علـیرضا تغـابنی، مـوسوم به «خـانهی شاملـو» میپـردازیم. آنچه در آثـار تغـابنی بهطور کلی، و در این پـروژه بهطور خـاص، بـرجسته است، نه حـرکت بهسوی اُبـژه و مواجههی واقعـی با آن، بلکه بروز و انفجـار نوعی انـرژی خـلاقهی خود ارجـاع است؛ انرژیای که نـه در فـرم مهـار میشود، نـه در جهتگیـری بهسوی اُبـژه تمرکز مییابد. نتیجـه، حـذف کامل اُبـژه از میـدان و جـایگزینی آن با جـریان پیـوستهی خـودافشایی معمـار است.
در چنین وضعیتـی، معمـاری از مـدیوم انـدیشیدن به اُبـژهها فـاصله میگیـرد و به صحنـهای برای نمـایش بـیوقفـهی خـالق تبدیـل میشود. «خـانه» دیگـر بهعنوان واقعیتـی مستقـل حضـور ندارد، بلکه صرفاً بستـری برای استمـرار و گستـرش حضـور خودِ معمـار است. به بیـان دیگـر، سوژهی معمـار عملاً خـود را در جـایگاه مـدیوم قـرار داده و جـریان اثـر، بهجـای عبور از بستـر معمـاری، مستقیماً از خـود او میگـذرد. این جـابهجایی، نوعی خـود بـزرگ بینـی معمـاری را به اوج میرساند؛ جـایی که معمـار نـه فقط خـالق، بلکه خـود را هـمارز یا حتـی جایگـزین مدیـوم معمـاری میانـگارد.
در سطـح هستـیشناسی، هیـچ اِبـژهای «شاخـصتـر» یا «کـم اهمیتتـر» از دیگـری نیست. اما در خـانهی شاملـو، نـهتنها این بـرابـری اُبـژهها نـادیده گرفته شده، بلکه مسیـر حـرکت ادراک از خـودِ اُبـژه منحـرف و بهسوی مرکـزیت بیچون و چـرای سوژه هدایت شده است. معمـاری، در اینجا، بهجای آنکه به میانجـیگری میـان انسان و اُبـژه بپردازد، به یک خود نـگارهی سهبُعدی بدل شده است. یک پیکره نـگاری فضایی که هر لحظه، بیش از آنکه چیزی دربارهی «خـانه» بگوید، دربارهی «خـود معمـار» سخن میگوید.
نتیجـه روشن است: هرجا اُبـژه فـراموش شود، معمـاری فرو میپاشد.
این فـروپاشی صرفاً به معنای شکست در طـراحی یا نقص کارکـردی نیست، بلکه نوعی از دست رفتن جایـگاه معمـاری بهعنوان مدیـوم است. مدیـومی که باید عـرصهی مواجههی همزمـان با حضـور و پنهـانماندگـیِ اُبـژه باشد.
وقتی اُبـژه بهحـاشیه رانـده شود و جای آن را خـودنمایـی بیوقفـهی خـالق بگیرد، اثـر معمـاری از وضعیت «میـانجیگری» خـارج شده و به «بـازتاب» صـرفِ سوژه تبدیل میشود. در این حـالت، معمـاری دیگر نـه پلـی میـان مـا و واقعیتهای مستقـل، که آینـهای برای تکـرار تصـویر معمـار است؛ تصـویری که به ناچـار با هر بـار انعـکاس، بستهتـر، بستهتـر، و نهایتاً تهـیتـر میشود. از این منظـر، «خانـهی شاملـو» نـه بهعنوان خـانهای برای شاعـر، بلکه بهعنوان یک خـودنـگارهی سهبُعدی از معمـارش ظاهر میشود؛ خـودنـگارهای که اُبـژه را به غیبت و معمـاری را به سکـوت میکشانـد.
گالری تصاویر
پلان، مقطع، دیاگرام و ماکت
______________________________________________________________________________________________________________
ما از بازخورد شما بسیار سپاسگزاریم و مشتاقانه منتظر شنیدن نظرات ارزشمند شما هستیم!
به جامعه ما بپیوندید!
با ما در شبکه های اجتماعی ارتباط برقرار کنید، به اشتراک بگذارید و رشد کنید!
چرا ما را دنبال کنید؟
محتوای اختصاصی: بینشها و نکات منحصربهفرد.
بحثهای تعاملی: نظر شما برای ما مهم است
مقالات بروز و بینارشتهای: ترجمه مقالات بینارشتهای در حوزههای هنر، معماری و شهرسازی، دیزاین، مد و طراحی لباس، طراحی صنعتی (اتومبیل، مبلمان، متورسیکلت و…)
ما را در شبکههای اجتماعی دنبال کنید!
فرصت را از دست ندهید – برای ارتباط با ما روی لینکهای زیر کلیک کنید!
از صفحه اینستاگرام AADjournal و AADzign دیدن کنید.
به کانال تلگرام AADjournal بپیوندید.
از صفحه پینترست AADzign دیدن کنید.
راههای ارتباط با ما در شبکههای اجتماعی:
ادمین تلگرام فاصلنامه: AAD_journal
ادمین واتساپ فصلنامه: AADzign
_______________________________________________
